In de afgelopen maanden heb ik de oorlogsjaren van mijn opa zo goed mogelijk uitgezocht. Nu mijn zoektocht zijn einde nadert en ik het geheel overzie, krijg ik steeds meer de indruk dat mijn opa een kleine Forrest Gump van bezet Nederland is geweest. Hij was een doodgewone jongen met een doodgewoon verhaal dat overal net even de belangrijkste gebeurtenissen uit de bezettingsjaren aantikt.
Geschiedenis
Wat nou als de meeste mensen deugen?
Waarom De meeste mensen deugen van Rutger Bregman mij intrigeerde, kon ik bij aanvang van het lezen niet goed uitleggen aan een vriend die voor zichzelf geen reden zag om het boek te lezen. Nog voordat ik deze vraag voor mijzelf had kunnen beantwoorden, had ik het boek al uit. Hoewel het een stevig boek lijkt, leest het weg als een meeslepende roman. Niet alleen de soepele zinnen en de korte hoofdstukken, maar ook de wijze waarop Bregman vertelt, maken dit boek tot een ware pageturner. Het is niet vreemd dat er inmiddels al meer dan 120.000 exemplaren van zijn verkocht. De geur van warme broodjes is nou eenmaal onweerstaanbaar.
Het boek met de ondertitel Een nieuwe geschiedenis van de mens voerde mij terug naar de boeiende colleges Wereldgeschiedenis op de lerarenopleiding. Met dezelfde onbeschaamdheid waarmee wij destijds meer-dan-levensgrote, historische vragen optilden om de huidige toestand van de mens te verklaren, heeft Bregman een smakelijk allegaartje van talloze onderzoeken, publicaties en prachtige verhalen gekookt. In zijn boek dist hij zijn lezers een heerlijk nieuw mensbeeld op dat fantastisch ruikt, heerlijk smaakt en een overdadig gevoel nalaat. Toch kun je bijna niet geloven wat je hebt geproefd.
Een eeuw van herinnering aan de toekomst
Rijen grijze prevelende gezichten, maskers van angst,
Ze verlaten hun loopgraven, klimmen omhoog,
De tijd tikt wezenloos vlijtig aan de polsen,
De hoop, met afgewende blikken, met grijpende vuisten,
Spartelt in de modder. O, Jezus, laat dit ophouden!
Met deze woorden eindigde Siegfried Sassoon zijn gedicht Attack. Hij schreef het in 1917 toen hij in een hospitaal herstelde van de verwondingen die hij had opgelopen aan het front in de Eerste Wereldoorlog. De wezenloze waanzin en in modder gedompelde destructie die hij daar had gezien, dreven hem tot zijn wanhopige gebed. Sassoon was een van de vele Britse soldaten die hun trauma’s van zich af schreven in indringende gedichten. Het zou de Eerste Wereldoorlog de bijnaam The Literary War geven. Vandaag is het precies honderd jaar geleden dat deze oeroorlog van de twintigste eeuw eindigde. Lees verder
Dodenherdenking – Stil worden door te luisteren
Stil zijn tijdens dodenherdenking. Ik vind het lastig. Natuurlijk, die twee minuten zwijgen gaat nog wel, maar werkelijk stil worden en herdenken, lukt mij slechts zelden. Om dat te kunnen, moet ik mijn gedachten laten gijzelen door iets wat het alledaagse overstijgt. Iets groters, iets ingrijpenders. Dat sta ik maar zelden toe. Om dit toch te leren, proberen wij onze kinderen ieder jaar rond deze datum mee te nemen naar een van de overblijfselen van de Tweede Wereldoorlog. Dit jaar bezochten wij Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort. Een bijna vergeten gevangenenkamp midden in Nederland, waar de nazi’s vanwege de verscholen ligging in de bossen onbespied hun onmenselijke gang konden gaan. Wat is overgebleven, zijn slechts enkele stille getuigen, die alleen beginnen te spreken als je stil blijft staan. Lees verder
Wer ist er?
Deze week zag ik Er ist wieder da, een spraakmakende film die bij het verschijnen in 2015 veel stof deed opwaaien. Een komische film over Adolf Hitler die er plotseling gewoon weer is. Mag dat wel? Dat het een Duitse film is, maakt het misschien wel ingewikkelder maar ook interessanter. Zou Er is wieder da een poging zijn van de Duitse filmmaker David Wnendt (en eerder al van de Duitse schrijver Timur Vemes die het boek schreef waarop de film is gebaseerd) om in het reine te komen met het Duitse verleden? Dit vroeg ik mij van tevoren af. De film blijkt echter veel meer te zijn dan dat.
Overblijfselen van een verloren gemeenschap
Ieder jaar lees ik met de derde klas ‘Ik overleefde Auschwitz’ van de Hongaarse Jood Ferenc Göndör. Als afsluiting daarvan wil ik morgen een ronde lopen door mijn woonplaats Alphen aan den Rijn. We gaan dan langs de overblijfselen van de verloren Joodse gemeenschap. Lees verder
De stilte verbeteren
Sommige verhalen sluit ik af met een onbedaarlijke huilbui. Dat overkwam mij onlangs weer nadat ik de film God on trial had gezien. Het verhaal vertelt hoe een groep Joodse gevangenen op een nacht in Auschwitz een rechtzaak voeren met God als de beklaagde. De stemming is wanhopig, de bedruktheid loodzwaar en de sfeer gitszwart. De helft van de mannen is namelijk zojuist geselecteerd om de volgende dag vergast te worden.
De film is gebaseerd op het fictieve verhaal van Elie Wiesel die de rechtzaak plaatst tegen de achtergrond van één van de beruchte Oost-Europese pogroms in de zeventiende eeuw. De filmmakers hebben het verhaal teruggebracht naar de achtergrond waar Elie Wiesel ongetwijfeld aan gedacht moet hebben. Elie Wiesel is namelijk een overlevende van Auschwitz. Lees verder
Hoe archeologie mij naar de lucht doet kijken
Gouden ring Amenhotep II
Een paar jaar geleden bezocht ik het Rijkmuseum van Oudheden. Ik was toen net bezig geweest met het Bijbelboek Exodus en de vraag onder welke farao de Here God het volk Israël uit Egypte heeft geleid. Het zou kunnen dat dit onder farao Amenhotep II is geweest. Toen ik in het museum een ring van deze farao zag, moest ik een gevoel van enthousiasme onderdrukken. Wat een opwindende gedachte dat deze ring van meer dan 3400 jaar oud stamt uit de tijd van Mozes. Misschien had de farao deze ring wel om zijn vinger toen hij Mozes en Aäron aan het hof ontving. Lees verder
