Geschiedenis

Weten wat we wisten

In 2006 bezochten mijn ouders het voormalige concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk. Toen zij op een plaatselijk terras de sombere indrukken van dit bezoek probeerden te verwerken, raakten zij in gesprek met een oudere dame uit het dorp. Toen zij hoorde dat mijn ouders zojuist Mauthausen hadden bezocht, begon de dame zich onmiddellijk te verontschuldigen dat zij nicht gewusst had wat daar had plaatsgevonden. Voor de naoorlogse generatie was het excuus wir haben es nicht gewusst bijna vanzelfsprekend en tegelijkertijd werd het smalend en argwanend ontvangen. Hoe kon men niet geweten hebben van de massale slachtpartijen in de eigen achtertuin? De grauwe ruïnes van de vernietigingskampen steken nog als beschuldigende vingers uit de Europese bodem. Maar is het wel terecht dat gewone burgers van voormalig nazi-Duitsland, zoals deze vrouw, deze loden last alleen moeten dragen? Wat hebben wij, Nederlanders, eigenlijk zelf geweten? Vergeleken met andere bezette landen in West-Europa zijn uit ons land verhoudingsgewijs de meeste Joden gedeporteerd en vermoord. Ook uit onze eigen bodem steken schuldige tentakels omhoog. Als die Oostenrijkse vrouw zich zou moeten verontschuldigen, moeten de omwonenden van Westerbork of de buurtbewoners van bijvoorbeeld het Scheveningse Belgisch Park dat dan niet net zo goed doen?

Lees verder

Paulusportretten

In het Rijksmuseum hangt een zelfportret van Rembrandt waarop hij zich heeft afgebeeld als de apostel Paulus. Hoewel Rembrandt zich wel vaker als historische persoon portretteerde, is dit voor zover wij weten de enige keer dat hij zich als een Bijbelse persoon heeft afgebeeld. Het is veelzeggend dat Rembrandt hierbij juist voor de apostel Paulus heeft gekozen. Naar zijn motief hiervoor kunnen wij alleen maar raden. Identificeerde hij zich wellicht met de broze ouderdom van de veelgeplaagde apostel? Dat de schilder en de geschilderde in dit schilderij tot één persoon samenvloeien, maakt het hoe dan ook tot een fascinerende afbeelding. Naar wie kijken wij hier werkelijk? Naar de meesterschilder Rembrandt? Naar de apostel Paulus? Of kijken wij misschien veel meer naar onszelf dan wij in eerste instantie denken?

Lees verder

Een vals einde van de geschiedenis

Toen de gerenommeerde Britse schrijver Tom Holland vorig jaar zijn boek Heerschappij publiceerde, leken de christelijke media hun geluk niet op te kunnen. Eindelijk nam een gerespecteerde denker, die niet eens afkomstig is uit de eigen gelederen, het op voor ‘hun’ geloof. Nu ik het boek van Tom Holland zelf gelezen heb, kan ik niet zeggen dat ik hun enthousiasme deel.

In eenentwintig inkijkjes in de geschiedenis voert Tom Holland zijn lezers vanuit de antieke oudheid naar het heden. Onderweg tracht hij aan te tonen hoe ‘het christendom het Westen heeft gevormd’, zoals de ondertitel van zijn boek luidt. Het verhaal van de kruisiging van Jezus werd een mythisch symbool van de christelijke revolutie die de wereld veranderde. Het werd het mooiste verhaal dat ooit verteld is, zo citeert Tom Holland in de slotzin van zijn inleiding. Maar hij vertelt net niet het hele verhaal.

Lees verder

Leven in Lunapark

In de zomer van 1936 verrees op de boulevard van Scheveningen het Lunapark. De monumentale toegangspoort tot het park was al van verre te zien en de grootste attractie, een bergbaan uit Engeland, stak boven de duinen uit. ’s Avond werd het park verlicht door honderden elektrische lampjes die het publiek naar binnen lokten.

Ook de zestienjarige Willem Zwart struinde op die zwoele avonden met zijn vrienden en vriendinnen over de boulevard. Samen noemden zij zich de Happiërs. Hoewel zij zeiden het ‘onchristelijke’ Lunapark te mijden, werden zij onweerstaanbaar aangetrokken door de bedrijvigheid in hun dorp dat was omgetoverd tot een mondain kuuroord voor de rijken.

Lees verder

Een kleine Forrest Gump van bezet Nederland

In de afgelopen maanden heb ik de oorlogsjaren van mijn opa zo goed mogelijk uitgezocht. Nu mijn zoektocht zijn einde nadert en ik het geheel overzie, krijg ik steeds meer de indruk dat mijn opa een kleine Forrest Gump van bezet Nederland is geweest. Hij was een doodgewone jongen met een doodgewoon verhaal dat overal net even de belangrijkste gebeurtenissen uit de bezettingsjaren aantikt.

Lees verder

Wat nou als de meeste mensen deugen?

Waarom De meeste mensen deugen van Rutger Bregman mij intrigeerde, kon ik bij aanvang van het lezen niet goed uitleggen aan een vriend die voor zichzelf geen reden zag om het boek te lezen. Nog voordat ik deze vraag voor mijzelf had kunnen beantwoorden, had ik het boek al uit. Hoewel het een stevig boek lijkt, leest het weg als een meeslepende roman. Niet alleen de soepele zinnen en de korte hoofdstukken, maar ook de wijze waarop Bregman vertelt, maken dit boek tot een ware pageturner. Het is niet vreemd dat er inmiddels al meer dan 120.000 exemplaren van zijn verkocht. De geur van warme broodjes is nou eenmaal onweerstaanbaar.

Het boek met de ondertitel Een nieuwe geschiedenis van de mens voerde mij terug naar de boeiende colleges Wereldgeschiedenis op de lerarenopleiding. Met dezelfde onbeschaamdheid waarmee wij destijds meer-dan-levensgrote, historische vragen optilden om de huidige toestand van de mens te verklaren, heeft Bregman een smakelijk allegaartje van talloze onderzoeken, publicaties en prachtige verhalen gekookt. In zijn boek dist hij zijn lezers een heerlijk nieuw mensbeeld op dat fantastisch ruikt, heerlijk smaakt en een overdadig gevoel nalaat. Toch kun je bijna niet geloven wat je hebt geproefd.

Lees verder

Een eeuw van herinnering aan de toekomst

Rijen grijze prevelende gezichten, maskers van angst,
Ze verlaten hun loopgraven, klimmen omhoog,
De tijd tikt wezenloos vlijtig aan de polsen,
De hoop, met afgewende blikken, met grijpende vuisten,
Spartelt in de modder. O, Jezus, laat dit ophouden!

Met deze woorden eindigde Siegfried Sassoon zijn gedicht Attack. Hij schreef het in 1917 toen hij in een hospitaal herstelde van de verwondingen die hij had opgelopen aan het front in de Eerste Wereldoorlog. De wezenloze waanzin en in modder gedompelde destructie die hij daar had gezien, dreven hem tot zijn wanhopige gebed. Sassoon was een van de vele Britse soldaten die hun trauma’s van zich af schreven in indringende gedichten. Het zou de Eerste Wereldoorlog de bijnaam The Literary War geven. Vandaag is het precies honderd jaar geleden dat deze oeroorlog van de twintigste eeuw eindigde. Lees verder

Dodenherdenking – Stil worden door te luisteren

Stil zijn tijdens dodenherdenking. Ik vind het lastig. Natuurlijk, die twee minuten zwijgen gaat nog wel, maar werkelijk stil worden en herdenken, lukt mij slechts zelden. Om dat te kunnen, moet ik mijn gedachten laten gijzelen door iets wat het alledaagse overstijgt. Iets groters, iets ingrijpenders. Dat sta ik maar zelden toe. Om dit toch te leren, proberen wij onze kinderen ieder jaar rond deze datum mee te nemen naar een van de overblijfselen van de Tweede Wereldoorlog. Dit jaar bezochten wij Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort. Een bijna vergeten gevangenenkamp midden in Nederland, waar de nazi’s vanwege de verscholen ligging in de bossen onbespied hun onmenselijke gang konden gaan. Wat is overgebleven, zijn slechts enkele stille getuigen, die alleen beginnen te spreken als je stil blijft staan. Lees verder

Wer ist er?

Deze week zag ik Er ist wieder da, een spraakmakende film die bij het verschijnen in 2015 veel stof deed opwaaien. Een komische film over Adolf Hitler die er plotseling gewoon weer is. Mag dat wel? Dat het een Duitse film is, maakt het misschien wel ingewikkelder maar ook interessanter. Zou Er is wieder da een poging zijn van de Duitse filmmaker David Wnendt (en eerder al van de Duitse schrijver Timur Vemes die het boek schreef waarop de film is gebaseerd) om in het reine te komen met het Duitse verleden? Dit vroeg ik mij van tevoren af. De film blijkt echter veel meer te zijn dan dat. Lees verder