Vorige week waren wij in Dublin. Niet per se een mooie stad vergeleken met enkele parels van steden op het Europese vasteland, maar wel een geweldige stad om te beleven. Met name de Ierse liefde voor live muziek en Guinness, het eigenwijze huisbier van Dublin, maakten ons verblijf bijzonder aangenaam. Op de laatste dag bezochten wij Trinity College, het universiteitscomplex in het hart van de stad. Gesticht door Queen Elisabeth I was Trinity destijds een monument van de Britse macht in Ierland, maar nu zijn de Dublinners vooral trots op hun eigen universiteit. Overigens zag ik in de graffiti met Brits out! nog voldoende anti-Brits sentiment in de stad.

Gisteren bezocht ik de Dohánysynagoge in Boedapest, de grootste synagoge van Europa en de op een na grootste ter wereld. Het is een prachtig gebouw dat is opgetrokken in een opvallend uitbundige, moorse stijl. De synagoge heeft zelfs een orgel, wat zeker niet gebruikelijk is. Maar, zo redeneert de gemeenschap die hier samenkomt, het orgel bevindt zich achter de ark met de Torarollen en daarmee feitelijk buiten de synagoge. Op sabbat wordt het bespeeld door een katholieke organist. Geen jood hoeft er dus voor te werken. De gemeenschap behoort tot het zogenaamde neolog (“nieuw woord”) jodendom. Deze typisch Hongaarse modern-orthodoxe stroming ontstond in de negentiende eeuw en maakte het mogelijk dat Joden konden assimileren zonder hun joodse identiteit te verliezen of hun geloof op te geven. Op haar hoogtepunt vormde de Joodse gemeenschap maar liefst twintig procent van de bevolking van Boedapest. Joden vanuit heel Europa vonden in die tijd hun nieuwe thuis in Hongarije en zij werden bijzonder invloedrijk. Veel bekende Joden gaan terug op deze Hongaarse Joden, zoals cosmeticagigant Estée Lauder, acteur Tony Curtis, Kiss-bassist Gene Simmons en de Hongaarse schaaklegende Judit Polgár.

Het is morgen 80 jaar geleden dat concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz werd bevrijd. Vandaag mochten mijn vrouw en ik namens onze kerkelijke gemeente een krans leggen tijdens de Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam. Om ons heen zaten veel bekende en ook onbekende Joodse Nederlanders. Allen zijn zij op de een of andere manier nabestaanden van de Shoah. Terwijl Herman van Veen zong “straten stromen door mijn hoofd … maar het huis is van een ander en je komt er niet meer in,” keek ik naar de gevels van de omringende huizen waar het drama van de deportaties heeft plaatsgevonden. De beladenheid van onze geschiedenis was bijna tastbaar.

Een vakantieblog

Aan wie iets van de Europese geschiedenis wil begrijpen, kan ik Bohemen aanbevelen. Kasteel Karlšteijn is een mooi voorbeeld. Het is niet alleen een pronkstuk van Tsjechische nationale trots maar ook een goed bewaard overblijfsel uit de tijd van het Heilige Roomse Rijk.

Gisteravond nam onze jongste dochter mij mee naar de première van de voorstelling In de Willemstraat van Productiehuis Alphen. De kunstvorm van het (amateur)toneel was wennen. De teksten waren wat uitleggerig en het duurde even voordat de acteurs veranderden in echte personages. Maar naarmate de voorstelling vorderde, merkte ik hoe krachtig juist deze kunstvorm is om dit verhaal te vertellen. Alles was ontdaan van valse emoties en ik kwam aan tafel te zitten bij doodgewone mensen die buitengewone dingen hebben gedaan.

In 2006 bezochten mijn ouders het voormalige concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk. Toen zij op een plaatselijk terras de sombere indrukken van dit bezoek probeerden te verwerken, raakten zij in gesprek met een oudere dame uit het dorp. Toen zij hoorde dat mijn ouders zojuist Mauthausen hadden bezocht, begon de dame zich onmiddellijk te verontschuldigen dat zij nicht gewusst had wat daar had plaatsgevonden. Voor de naoorlogse generatie was het excuus wir haben es nicht gewusst bijna vanzelfsprekend en tegelijkertijd werd het smalend en argwanend ontvangen. Hoe kon men niet geweten hebben van de massale slachtpartijen in de eigen achtertuin? De grauwe ruïnes van de vernietigingskampen steken nog als beschuldigende vingers uit de Europese bodem. Maar is het wel terecht dat gewone burgers van voormalig nazi-Duitsland, zoals deze vrouw, deze loden last alleen moeten dragen? Wat hebben wij, Nederlanders, eigenlijk zelf geweten? Vergeleken met andere bezette landen in West-Europa zijn uit ons land verhoudingsgewijs de meeste Joden gedeporteerd en vermoord. Ook uit onze eigen bodem steken schuldige tentakels omhoog. Als die Oostenrijkse vrouw zich zou moeten verontschuldigen, moeten de omwonenden van Westerbork of de buurtbewoners van bijvoorbeeld het Scheveningse Belgisch Park dat dan niet net zo goed doen?

Toen de gerenommeerde Britse schrijver Tom Holland vorig jaar zijn boek Heerschappij publiceerde, leken de christelijke media hun geluk niet op te kunnen. Eindelijk nam een gerespecteerde denker, die niet eens afkomstig is uit de eigen gelederen, het op voor ‘hun’ geloof. Nu ik het boek van Tom Holland zelf gelezen heb, kan ik niet zeggen dat ik hun enthousiasme deel.

In eenentwintig inkijkjes in de geschiedenis voert Tom Holland zijn lezers vanuit de antieke oudheid naar het heden. Onderweg tracht hij aan te tonen hoe ‘het christendom het Westen heeft gevormd’, zoals de ondertitel van zijn boek luidt. Het verhaal van de kruisiging van Jezus werd een mythisch symbool van de christelijke revolutie die de wereld veranderde. Het werd het mooiste verhaal dat ooit verteld is, zo citeert Tom Holland in de slotzin van zijn inleiding. Maar hij vertelt net niet het hele verhaal.

In de zomer van 1936 verrees op de boulevard van Scheveningen het Lunapark. De monumentale toegangspoort tot het park was al van verre te zien en de grootste attractie, een bergbaan uit Engeland, stak boven de duinen uit. ’s Avonds werd het park verlicht door honderden elektrische lampjes die het publiek naar binnen lokten.

Ook de zestienjarige Willem Zwart struinde op die zwoele avonden met zijn vrienden en vriendinnen over de boulevard. Samen noemden zij zich de Happiërs. Hoewel zij zeiden het ‘onchristelijke’ Lunapark te mijden, werden zij onweerstaanbaar aangetrokken door de bedrijvigheid in hun dorp dat was omgetoverd tot een mondain kuuroord voor de rijken.

In de afgelopen maanden heb ik de oorlogsjaren van mijn opa zo goed mogelijk uitgezocht. Nu mijn zoektocht zijn einde nadert en ik het geheel overzie, krijg ik steeds meer de indruk dat mijn opa een kleine Forrest Gump van bezet Nederland is geweest. Hij was een doodgewone jongen met een doodgewoon verhaal dat overal net even de belangrijkste gebeurtenissen uit de bezettingsjaren aantikt.

Lees verder →