Vorige week waren wij in Dublin. Niet per se een mooie stad vergeleken met enkele parels van steden op het Europese vasteland, maar wel een geweldige stad om te beleven. Vooral de Ierse liefde voor live muziek en Guinness, het eigenwijze huisbier van Dublin, maakten ons verblijf bijzonder aangenaam. Op de laatste dag bezochten wij Trinity College, het universiteitscomplex in het hart van de stad. Ooit gesticht door Queen Elisabeth I was Trinity destijds een monument van de Britse macht in Ierland, maar nu zijn de Dublinners vooral trots op hun eigen universiteit. Overigens zag ik in de graffiti met Brits out! nog voldoende anti-Brits sentiment in de stad.

Tijdens ons verblijf herinnerde ik mij dat John Nelson Darby, de grondlegger van de Vergadering van gelovigen waaruit ik afkomstig ben, een link met Dublin had. Darby bleek inderdaad in 1819 summa cum laude afgestudeerd te zijn als classicus aan Trinity College. Wie niet is opgegroeid in de Vergadering zal de naam Darby niet veel zeggen, maar toch reikt zijn invloed verder dan alleen deze kleine kring van gelovigen. Veel hooggespannen eindtijdverwachtingen worden namelijk teruggevoerd op Darby’s uitleg van de bijbelse profetieën. Deels onterecht ontdekte ik in Dublin.

Darby geloofde dat het volk Israël in zijn bestaan nog een fysiek herstel in het land Israël zou meemaken. Let wel, hij leefde aan het begin van de negentiende eeuw. Dat is bijna anderhalve eeuw voor 1948. Dit herstel van Israël zou volgens Darby plaatsvinden voordat Jezus Christus terugkomt om voor duizend jaar te regeren vanuit Jeruzalem. Vanwege dit tijdsbestek wordt deze opvatting ook wel millennialisme of chiliasme genoemd. Darby’s ideeën werden vooral in Amerika invloedrijk. Veel uitleggers gingen echter met zijn opvattingen aan de haal. Zij leidden er vaak spectaculaire maar vooral toch valse toekomstvoorspellingen uit af. Sommigen vrezen zelfs dat het huidige Amerikaanse buitenlandbeleid via de radicale evangelicals in zekere mate wordt beïnvloed door deze hooggespannen eindtijdverwachting. Inmiddels denk ik dat Darby hier zelf weinig mee zou hebben opgehad.

Wat blijkt? Darby heeft zijn opvattingen hoogstwaarschijnlijk opgedaan tijdens zijn studietijd aan Trinity College in Dublin. Met name zijn decaan Richard Graves schijnt een belangrijke invloed op zijn denken te hebben uitgeoefend. Graves leerde Darby om de bijbelse profetieën vooral letterlijk te interpreteren. Darby’s ideeën waren dus niet uniek. Millennialisme hing in die tijd en vooral aan Trinity in de lucht.  Er was echter een belangrijk verschil tussen Darby’s latere opvattingen en wat de aanhangers van het millennialisme aan Trinity College geloofden. Voor hen was deze eindtijdopvatting sterk verbonden aan de directe politieke situatie van hun dagen. We moeten goed begrijpen hoe turbulent die tijd is geweest. De Amerikaanse Onafhankelijkheid was net uitroepen (1776) en de recent Franse Revolutie (1789) werd gevolgd door de napoleontische oorlogen die een einde maakten aan het Heilige Roomse Rijk, dat ruim duizend jaar lang in meer of mindere mate de Europese geschiedenis had bepaald. Het is goed voor te stellen dat die dagen gekenmerkt werden door een apocalyptische atmosfeer. Besef ook dat Napoleon pas in 1815 definitief werd verslagen bij Waterloo. Dat was in de jaren dat Darby studeerde aan Trinity.

Ook in Ierland zelf was het onrustig. In 1798 kwamen de katholieke Ieren vanuit Dublin tevergeefs in opstand tegen de protestantse Britten. De professoren en vrijwel alle studenten aan Trinity College waren vertegenwoordigers van Engeland en het is goed voorstelbaar dat zij in de Europese onrust en vooral in de opstandige geest van de katholieke – afvallige – Ieren een teken van het einde der tijden herkenden. Darby’s opvattingen over de eindtijd kristalliseerden echter pas veel later uit. Hij volgde niet de ideeën van zijn vroegere leermeesters. Hij nam weliswaar hun letterlijke uitleg van de bijbelse profetieën over, maar hij hield zich afzijdig van een poging om de politieke situatie uit zijn dagen te verbinden aan zijn opvatting over de toekomst. Volgens Darby was dit alleen relevant voor het volk Israël. De toekomst van de christenen lag in de hemel. Voor hen zijn de bijbelse profetieën in zoverre van belang dat zij herinneren aan het komende oordeel van God en ons oproepen om heilig te leven.

Het is daarom opvallend dat veel hedendaagse eindtijdprofeten zo gemakkelijk de huidige politieke situatie duiden aan de hand van bijbelse profetieën. Het mag dan sensationeel klinken, maar achteraf blijkt er vaak weinig van te kloppen. Ik denk niet dat Darby zich daar zelf aan zou hebben gewaagd. Maar goed, ik ken zijn opvattingen ook niet zo goed. Dat komt vooral doordat ik de Vergadering verliet in de periode dat ik pas echt serieus begon na te denken. Veel van Darby’s ideeën ken ik via Vergadering-voorman Willem Ouweneel, die net als Darby vooral een futuristische (toekomstige) uitleg van de bijbelse profetieën aanhing. In 1996 verscheen echter Ouweneels belangwekkende studie De Negende Koning. Het laatste der wereldrijken. De triomf van Christus over de machten. Hierin bespreekt hij het verloop van de wereldgeschiedenis in het licht van de komende heerschappij van Christus.

In De Negende Koning geeft Ouweneel in zekere zin de aanzet voor een verschuiving van een exclusief futuristische naar een meer historische uitleg van de bijbelse profetieën, waarbij het Joodse volk overigens een centrale rol blijft spelen in de eindtijdprofetieën en de uiteindelijke vervulling nog steeds in de toekomst ligt. In zijn meest recente boeken geeft Ouweneel echter ronduit toe dat hij op sommige punten is opgeschoven van een futuristische naar een historische uitleg zonder daarbij bovenstaande kaders op te geven. Met zijn uiteenzettingen over het islamitische en het Russische rijk komt Ouweneel wel opvallend dicht bij de huidige politieke situatie. Deze verschuiving van Ouweneel maakt het verschil tussen de eindtijdopvatting van Darby, die via zijn geschriften een belangrijke leermeester van Ouweneel is geweest, en diens vroegere leermeesters des te interessanter.

Nadat wij een avond hadden doorgebracht in Temple Bar, een wijk in Dublin die is vergeven van de pubs en gonst van de live muziek, vroeg ik me af of Darby als student ook tijd zou hebben doorgebracht in Temple Bar. Onze oudste zoon dacht van wel. Ik twijfelde. Als Darby destijds ook al zo godsvruchtig was, zal hij deze plek toch vooral gemeden hebben. De tijden zijn veranderd, maar toch blijft het idee dat Darby de bijbelse profetieën las als ernstige waarschuwing bij mij hangen. Ik moet denken aan Bono, ook een Dublinner, die in de rol van een van zijn cynische personae zingt: Everybody having a good time except you, you were talking about the end of the world. In het licht van Darby’s waarschuwende woorden krijgen de woorden van Bono een nieuwe lading. Blijkbaar hangt het einde der tijden in Dublin nog steeds in de lucht.

Literatuur:
Gary L. Nebeker, “John Nelson Darby and Trinity College Dublin: A Study in Eschatological Contrasts”, Fides et Historia, 34, no. 2 (2002), 87-108.
Willem J. Ouweneel, De Negende Koning. Het laatste der hemelrijken. De triomf van Christus over de machten (Soesterberg: Aspekt, 2003; Leiden: Barnabas, 1996).
Willem J. Ouweneel, Mozes, Messias, Mohammed en het einde der tijden (Hoornaar: Gideon, 2025).
Willem J. Ouweneel, Het Lam, de draak en de Domtoren. Over het hart van de wereldgeschiedenis (Hoornaar: Gideon, 2025).